Chử Đồng Tử và Tiên Dung (Bản nguyên tác dân gian đầy đủ trọn vẹn)

Vào thời Hùng Vương thứ ba, ở làng Chử Xá thuộc ven sông Hồng có hai cha con tên là Chử Cù và Chử Đồng Tử. Nhà hai cha con nghèo khổ xơ xác đến mức nghèo không có nổi hai chiếc khố, chỉ có duy nhất một chiếc khố bằng vải thô dùng chung. Hàng ngày, ai đi ra ngoài làm việc hoặc đi chợ thì mặc chiếc khố đó, người ở nhà phải ở trần nằm trong ổ rơm.

Một hôm, Chử Cù lâm bệnh nặng. Trước khi qua đời, ông gọi con lại mím môi dặn: "Con ơi, cha chết đi con cứ để trần mà chôn cha, giữ chiếc khố lại mà mặc đi làm". Nhưng Chử Đồng Tử là người con vô cùng hiếu thảo. Khi cha mất, chàng không lỡ để cha ở trần bèn lấy chiếc khố độc nhất thắt cho cha rồi mới đem chôn. Bản thân Chử Đồng Tử hoàn toàn ở trần. Hàng ngày, chàng phải chờ đến đêm tối mới dám xuống sông mò cá đem bán, hoặc ban ngày ngâm mình dưới nước sông ngang ngực để ngóng thuyền buôn đổi cá lấy thức ăn.

Một hôm, công chúa Tiên Dung - con gái Vua Hùng thứ ba, xinh đẹp tuyệt trần và rất yêu thích thiên nhiên, dạo chơi bằng thuyền rồng trên sông Hồng. Thuyền của công chúa có cờ hoa rực rỡ, quan quân reo hò đi qua bãi cát làng Chử Xá. Chử Đồng Tử đang ngâm mình dưới sông thấy đoàn thuyền rồng sang trọng tiến lại gần thì hoảng sợ. Chàng vội chạy lên bãi cát ẩm, vơi cát phủ kín người mình để ẩn nấp.

Thuyền công chúa Tiên Dung ghé vào bãi cát bồi xinh đẹp. Công chúa thích cảnh đẹp bèn sai quân sĩ quây màn gấm quanh một bụi cây trên cát để tắm. Công chúa vào trong màn gấm cởi áo dội nước tắm. Nước chảy làm trôi lớp cát mỏng trần trụi, lộ ra Chử Đồng Tử đang nằm nấp dưới cát. Công chúa hoảng hốt, nhưng nghe Chử Đồng Tử thật thà trình bày gia cảnh nghèo khó hiếu thảo, Tiên Dung cảm động bảo: "Ta đã thề không lấy ai, nay gặp duyên trời đặt để thế này, ắt là ý Trời!". Công chúa quyết định lấy Chử Đồng Tử làm chồng.

Vua Hùng nghe tin con gái tự ý lấy gã nghèo khổ ở trần bèn giận dữ gạch tên Tiên Dung ra khỏi hoàng tộc và cấm không cho trở về cung. Tiên Dung không buồn lòng, cùng Chử Đồng Tử ở lại vùng đất bồi mở chợ Dạ Trạch buôn bán lúa gạo, tơ lụa. Chợ ngày một sầm uất, nhân dân kéo đến làm ăn đông đúc.

Một hôm, Chử Đồng Tử đi thuyền sang vùng núi xa buôn bán gặp được nhà sư Phật Quang. Chử Đồng Tử ở lại học đạo Phật. Khi trở về, nhà sư tặng Chử Đồng Tử một chiếc gậy trúc và một chiếc nón lá phép thuật và dặn: "Đây là vật linh thiêng, hễ đi đêm tối thì cắm gậy xuống đất trùm nón lên ngọn sẽ có chỗ trú an toàn".

Một đêm đi đường xa cùng Tiên Dung, trời tối đen, hai vợ chồng cắm chiếc gậy xuống đất và trùm chiếc nón lá lên ngọn đúng như lời sư dặn rồi nằm ngủ dưới gốc. Nửa đêm, mặt đất rung chuyển dữ dội, ánh sáng rực rỡ chiếu khắp bầu trời. Nơi cắm gậy nón bỗng biến thành một tòa thành quách bằng ngọc ngà nguy nga lộng lẫy, có quan quân vệ sĩ bảo vệ và ngọc ngà châu báu đầy kho. Nhân dân quanh vùng kinh ngạc kéo đến xin làm thần dân.

Tin đồn về tòa thành nguy nga tâu lên triều đình. Vua Hùng cho rằng Chử Đồng Tử và Tiên Dung có ý làm phản bèn sai quan quân đến đánh. Đêm đó, khi quân triều đình đóng ở bờ bên kia sông chuẩn bị tấn công, Tiên Dung bảo chồng: "Ta là con không thể đánh lại cha, tất cả là do ý Trời!". Đêm ấy, một cơn lốc lớn dữ dội từ trên trời sà xuống, cuốn toàn bộ tòa thành quách cùng Chử Đồng Tử và Tiên Dung bay thẳng lên trời. Nơi tòa thành biến mất để lại một hồ nước rộng mênh mông gọi là Đầm Nhất Dạ (Đầm Một Đêm). Nhân dân nhớ ơn lập đền thờ phụng Chử Đồng Tử và Tiên Dung suốt muôn đời.