Sự tích Hồ Ba Bể (Bản nguyên tác dân gian đầy đủ trọn vẹn)

Ngày xưa ở vùng Nam Mẫu thuộc tỉnh Bắc Kạn, dân làng mở hội cúng Phật rất lớn. Người người khắp nơi mặc quần áo đẹp náo nức kéo về dự hội. Bất ngờ, một bà lão gầy còm, lở loét, quần áo rách rưới hôi hám bước vào làng xin ăn. Đi đến đâu bà cũng thều thào: "Tôi đói quá, các bác làm ơn cho tôi chút gì ăn với!". Nhưng mọi người đều xua đuổi, hắt hủi bà vì sợ bẩn thỉu.

Đến chiều tối, bà lão lang thang đến cuối làng thì gặp hai mẹ con nhà góa phụ nghèo. Thấy bà lão tội nghiệp, hai mẹ con không chút ngần ngại bước lại gần, ân cần dìu bà vào nhà, dọn cơm nóng cho bà ăn và nhường chỗ ngủ ấm áp cho bà nghỉ qua đêm.

Đến nửa đêm, hai mẹ con góa phụ bỗng giật mình tỉnh dậy thấy chỗ bà lão nằm phát ra ánh sáng rực rỡ kỳ lạ. Bà lão nghèo biến mất, thay vào đó là một con Giao Long to lớn đang cuộn tròn. Hai mẹ con hoảng sợ nhắm mắt nằm im.

Đến sáng hôm sau, con Giao Long biến mất, bà lão lại xuất hiện và bảo hai mẹ con: "Vùng này sắp xảy ra một trận lụt lớn trút nước. Đêm nay, khi nghe tiếng nổ lớn, hai mẹ con hãy mau leo lên ngọn núi cao". Bà lão lấy ra một gói tro bếp dặn rắc xung quanh nhà để tránh nước, và đưa cho hai mẹ con hai vỏ hạt trấu dặn: "Hai vỏ hạt trấu này sẽ giúp hai mẹ con cứu người hoạn nạn". Nói xong bà lão biến mất.

Quả nhiên đêm hôm đó, khi hội làng đang diễn ra vui vẻ, một tiếng nổ dữ dội từ dưới lòng đất vang lên. Mặt đất nứt nẻ, nước từ lòng đất phun lên cuồn cuộn thành những dòng nước lũ kinh hoàng. Toàn bộ làng mạc chìm sâu dưới biển nước mênh mông. Duy chỉ có ngôi nhà của hai mẹ con góa phụ nhờ có tro bếp bảo vệ nên nền nhà cứ tự động dâng cao lên theo mực nước.

Thấy dân làng bị ngập vây quanh, hai mẹ con góa phụ liền thả hai vỏ hạt trấu xuống nước. Kỳ diệu thay, hai vỏ hạt trấu lập tức biến thành hai chiếc thuyền gỗ to lớn. Hai mẹ con chèo thuyền đi khắp nơi chèo chống cứu vớt dân làng thoát khỏi dòng nước lũ.

Vùng đất ngập nước sâu năm đó sau này biến thành một hồ nước rộng lớn, xanh trong rợp bóng núi rừng gọi là Hồ Ba Bể. Còn nền nhà dâng cao của hai mẹ con góa phụ biến thành một hòn đảo nhỏ xanh tươi giữa hồ, được người dân gọi là Gò Bà Góa để ghi nhớ lòng nhân ái bao dung.